Trong một lần đến chơi nhà bà Nguyễn Thị Quán (trú tại Tiểu khu 4, phường Bắc Lý, thành phố Đồng Hới), tình cờ chúng tôi bắt gặp một tấm huy chương ''Vì sự nghiệp Du lịch" do Tổng Cục trưởng Tổng cục Du lịch Võ Thị Thắng tặng, được bà treo trang trọng giữa phòng khách. Tò mò, hỏi chuyện, bà Quán cho hay: "Muốn hiểu rõ và chính xác về lịch sử ngành Du lịch Quảng Bình thì gặp ông Dương Văn Thuận, Trưởng Ban liên lạc Hội tình nghĩa Công ty ăn uống, khách sạn, dịch vụ Đồng Hới..."

Theo lời giới thiệu của bà Quán, chúng tôi tìm đến nhà ông Thuận. Khi biết mục đích của chúng tôi, ông Thuận đưa ra tập báo cáo về truyền thống ngành ăn uống, khách sạn và dịch vụ Đồng Hới, do ông tìm tòi và ghi chép lại phục vụ cho hoạt động của Hội. Ông hiện là một trong số ít những người đầu tiên ''chép sử'' cho ngành Du lịch Quảng Bình.

Nội dung báo cáo truyền thống này cho biết, sau hiệp định Giơ-ne-vơ, 20-7-1954, mạng lưới các cửa hàng mậu dịch quốc doanh ở Quảng Bình bước đầu được hình thành và đi vào hoạt động. Các cửa hàng này nhanh chóng thích nghi với thị trường và đi vào hoạt động một cách có hiệu quả, dần chiếm lĩnh, ổn định thị trường góp công vào công cuộc cải tạo XHCN ở miền Bắc. Trước đó, ở Đồng Hới đã có một số cửa hàng như: Cửa hàng vải sợi may mặc Đồng Hới, Cửa hàng nông thổ sản Thuận Đức, Cửa hàng ăn Nam Phát... do ông Nguyễn Hữu Dung làm cửa hàng trưởng. Riêng về thị trường ăn uống phục vụ gần như còn ''bỏ trống", để cho tiểu thương mặc sức quán xuyến, thao túng. Thời đó, vấn đề quản lý được thị trường này không phải đơn giản, bởi nó rất đa dạng và phức tạp...

Bước qua năm 1960, do nhu cầu đi lại, giao lưu giữa các vùng miền trở nên bức bách, nhiều cán bộ và nhân dân khá bức xúc trước tình trạng tiểu thương chặt chém, thao túng thị trường phục vụ ăn uống... Ngày 20-6-1960, Uỷ ban Hành chính Quảng Bình đã chấp thuận đề nghị của Ty Thương nghiệp tỉnh cho phép thành lập Cửa hàng phục vụ ăn uống Đồng Phú. Đơn vị này hoạt động chủ yếu trên các lĩnh vực chế biến, phục vụ, mậu dịch viên. Bước đầu, cửa hàng này có 14 người, sau đó tăng lên 56 người rồi dần phát triển thêm về số lượng người tham gia. Đơn vị đã cử đồng chí Bùi Duy Trì làm trưởng cửa hàng (đây là tiền thân của Công ty ăn uống khách sạn dịch vụ du lịch sau này). Tiếp đến, ngày 1-12-1961, Cửa hàng ăn uống số 1 được thành lập thêm và cử ông Nguyễn Trọng Tích làm trưởng cửa hàng. Đơn vị này chuyên bán cơm thu phiếu cho các cơ quan thuộc ngành Thương nghiệp, Trường Trung cấp Sư phạm, Tòa án, Viện Kiểm sát, Ty Nông nghiệp...

Đi vào hoạt động được một thời gian ngắn, do nhận thấy hai cửa hàng trên làm việc có nhiều hạn chế, chồng chéo và vướng mắc, tháng 2 năm 1964, Ủy ban Hành chính tỉnh quyết định hợp nhất lại thành Cửa hàng công tư hợp doanh Nam Phát, cử bà Trương Thị Dinh làm cửa hàng trưởng. Tháng 4-1965, cửa hàng này đã bị giặc Mỹ đánh sập và gây hư hỏng nặng. Cùng thời điểm, các cơ quan cấp tỉnh do bị đánh phá, phải sơ tán lên vùng Cộn và Đức Nghĩa. Để duy trì hoạt động, đơn vị tiến hành chia từng tổ nhỏ chế biến thức ăn lưu động đi phục vụ bộ đội, các trận địa pháo, các điểm săn lùng máy bay của dân quân tự vệ, các xí nghiệp đóng ở Hải Thành, Thuận Lý... Riêng vùng Cộn, cửa hàng đã cử một số tổ chuyên phục vụ lưu động trên các tuyến đường vận tải vào ban đêm. Hoạt động trong điều kiện "trên bom, dưới đạn'', tuy nhiên các cán bộ, nhân viên cửa hàng không ngại khó để mang từng bát cháo, tô mỳ tôm, từng cái bánh rán, bánh mỳ, điếu thuốc phục vụ bộ đội và dân quân... Những lúc rảnh rỗi, họ còn chung tay cùng bộ đội vận chuyển hàng hóa, đạn dược phục vụ chiến trường. Đáng buồn, do chiến tranh quá khốc liệt, cửa hàng chỉ hoạt động cầm cự được một thời gian rồi bị giải thể. Trong thời gian nói trên, ở tỉnh Quảng Bình có Nhà khách Giao Tế (trực thuộc Ủy ban Hành chính tỉnh quản lý) cũng hoạt động trên lĩnh vực phục vụ ăn, nghỉ. Tuy nhiên, Nhà khách này chủ yếu phục vụ cho các cán bộ cấp cao như đón khách Quốc tế, cán bộ Trung ương, lãnh đạo tỉnh... Đáng chú ý, Nhà khách Giao Tế từng đón các đoàn khách quốc tế quan trọng đến làm việc tại tỉnh Quảng Bình như đoàn cán bộ do Chủ tịch Cu Ba - Fidel Castro dẫn đầu, rồi tiếp đón nhiều đồng chí lãnh đạo quan trọng của Đảng và Nhà nước...

Mãi đến tháng 10-1971, Xí nghiệp phục vụ ăn uống Quảng Bình thành lập, nhiều cán bộ, nhân viên cửa hàng trước đây đã quay lại làm việc tiếp. Nét mới của Xí nghiệp này là ngoài việc phục vụ ăn uống bình dân còn phục vụ các cuộc đại hội, hội nghị lớn cấp tỉnh. Bên cạnh đó, Xí nghiệp còn mở rộng các cửa hàng ăn tại vùng nhà ga tàu hoả, nhà trọ và nhà ăn ở bến xe, đẩy mạnh phát triển chăn nuôi nhằm cải thiện đời sống cho cán bộ, nhân viên... Vào tháng 7-1972, một xí nghiệp bán lẻ cấp tỉnh đã được thành lập để đáp ứng nhu cầu thị trường trên lĩnh vực này.

Hoà bình lập lại, tháng 6-1976, Xí nghiệp phục vụ ăn uống Quảng Bình sáp nhập vào Công ty ăn uống Bình Trị Thiên. Đến tháng 1-1981, Ty Thương nghiệp Bình Trị Thiên cho thành lập Xí nghiệp ăn uống khách sạn dịch vụ (AUKSDV) và đầu tư xây khách sạn Đồng Hới.

Năm 1985, thực hiện theo quyết định 217, chuyển cơ chế từ quản lý hành chính bao cấp sang cơ chế mới thì đơn vị này được giao quyền tự chủ hoạt động. Nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho đơn vị trong việc ký kết các hợp đồng mua bán với các tỉnh bạn, Ty Thương nghiệp Bình Trị Thiên đồng ý cho Xí nghiệp đổi tên thành Công ty AUKSDV Đồng Hới. Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động theo cơ chế bao cấp chuyển sang tự chủ, tự cân đối và chịu hoàn toàn trách nhiệm của mình... Công ty đã gặp phải nhiều khó khăn như nhiều cán bộ, nhân viên còn yếu kém, chưa thích nghi kịp với thị trường đang chuyển biến mạnh. Ngoài ra, Công ty còn phải tiếp nhận thêm Cửa hàng ăn uống Quảng Ninh đóng ở Văn La. Đứng trước thực tế đó, Công ty buộc phải không ngừng nâng cao chất lượng chế biến các mặt hàng, điều tiết giá thành sản phẩm một cách hợp lý, cải tạo các phòng ngủ, đồng thời đa dạng hoá nhiều mặt hàng, nhờ đó mà đơn vị bám trụ và đứng vững, hoàn thành mọi nghĩa vụ đối với Nhà nước, từng bước cải thiện đời sống cho người lao động...

Năm 1989, khi Quảng Bình trở về địa giới cũ từ tỉnh Bình Trị Thiên chia tách ra thì tỉnh Quảng Bình đã thành lập Công ty Du lịch Quảng Bình. Sau đó vài năm, Công ty AUKSDV Đồng Hới được sáp nhập vào Công ty Du lịch Quảng Bình và hoạt động từ đó cho đến tháng 4-2008.

Đó là chuyện của những người làm du lịch thuộc ''lớp trước''. Ngày nay, những người làm du lịch ở tỉnh Quảng Bình đã bước sang một giai đoạn mới, có tính đa dạng hơn chứ không đơn thuần ở mảng ăn uống, khách sạn và dịch vụ.

Báo QB số 108