Đội múa Tứ linh biểu diễn tại Hội diễn văn nghệ chào mừng 70 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2-9 huyện Lệ Thủy. (Ảnh: Nguồn baoquangbinh.vn)

Từ nhỏ, hóng tai nghe chuyện của các cụ cao tuổi ở làng, tôi đã nghe đến bóng dáng một nét văn hóa đặc sắc của riêng làng Xuân Lai, đó là điệu múa Tứ linh “vương, tướng, long, hổ”. Bóng dáng đó dần mờ trong ký ức non nớt của tuổi thơ ham chạy nhảy, chơi đùa với chúng bạn. Đến mãi những năm gần đây khi mỗi lần về xem lễ hội bơi đua thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang, tôi lại thấy sự xuất hiện điệu múa Tứ linh của làng.

Tôi tìm gặp ông Nguyễn Văn Giót với mong muốn giải đáp những khúc mắc trong tâm hồn của mình. Nhà ông Giót nằm lẫn khuất trong khu phố nhỏ của tổ dân phố 3, thị trấn Kiến Giang. Ông Giót năm nay 75 tuổi, trước đây là một trong những nghệ nhân am hiểu về điệu múa “vương, tướng, long, hổ” nổi tiếng. Trong khung cảnh sân vườn yên tĩnh, trên chiếc bàn đá với ly nước trà mát giải nhiệt cái nóng của mùa hè và làm nóng lên câu chuyện của chúng tôi. Ông Giót hồ hởi chia sẻ: Ông được truyền dạy và tham gia vào phường múa của thôn Xuân Lai từ năm 12 tuổi. Những người trong đội múa của thôn Xuân Lai ngày trước hiện nay không còn nhiều và đều ở tuổi xưa nay hiếm. Hồi đó, mỗi lần đình đám, hội hè, lễ lạc nhất là trong lễ hội bơi đua thuyền truyền thống vào ngày 2-9 hàng năm, đội múa Tứ linh "vương, tướng, long, hổ" của làng Xuân Lai lại có dịp làm mãn nhãn người xem. Ông Giót cho biết: Mỗi đoàn múa Tứ linh thường có 7 nhân vật chính gồm 2 vương, tướng và các nhân vật sắm vai long, lân, quy, phụng, hổ. Ngoài ra, đoàn múa còn có thêm người đánh trống, thổi kèn. Tùy theo từng hoàn cảnh biểu diễn mà đoàn múa thêm hoặc bớt một số nhân vật. Cụ thể như trong đình đám thì chỉ múa 4 nhân vật: vương, tướng, long, hổ. Còn trong các lễ hội, đại hội, việc vui thì thêm các nhân vật khác như lân, quy, phụng.

Qua một số tài liệu, điệu múa Tứ linh hay còn gọi là múa "vương, tướng, long, hổ" xuất hiện ở làng Xuân Lai khoảng cuối thế kỷ 19. Tương truyền điệu múa này có nguồn gốc từ cung đình, thường được biểu diễn ở các dịp lễ lạc, chúc thọ vua chúa trong triều. Ở làng Xuân Lai có ông Hoàng Đại Bỉnh, sinh năm 1871, làm quan đến chức Thượng thư bộ Lễ đời vua Thành Thái trong những lần về quê đã đem hình thức múa này truyền dạy cho những trai tráng có võ nghệ trong làng. Qua thời gian, những nét cung đình đã dần dần biến hóa và mang đậm yếu tố dân gian. Điệu múa Tứ linh "vương, tướng, long, hổ" là biểu tượng bốn phương về tụ hội nơi “Đất lành chim đậu” với mong muốn thiên hạ thái bình, bốn mùa no ấm. Tham gia đoàn múa này không chỉ đòi hỏi người biểu diễn phải khỏe mạnh, nhanh nhẹn mà còn phải biết một chút võ nghệ. Mỗi nghệ nhân đóng vai các linh vật phải có những đòi hỏi về kỹ thuật riêng như vai long thì phải thể hiện được sự mềm mại, uyển chuyển; vai hổ thì phải gầm gừ, nhào lộn, ra oai; vai tướng thì phải oai vệ, dứt khoát trong từng bước đi. Vai diễn nào cũng phải dành nhiều thời gian và công sức tập luyện.

Thế hệ những người như ông Giót đã nỗ lực tìm kiếm, chọn lựa các thanh niên nhanh nhẹn của làng để tìm cách truyền dạy nghệ thuật biểu diễn điệu múa tứ linh “Phương tướng, long, hổ”. Ngoài việc người được chọn phải có năng khiếu võ thuật thì việc luyện tập phải ít nhất là 1 năm trở lên mới có thể biểu diễn được. Trong khi đó đoàn múa lâu lâu mới có người mời, tiền bồi dưỡng chỉ mang tính chất tượng trưng, thêm vào đó sự du nhập của văn hóa tân thời là những cản trở không nhỏ trong việc duy trì nét sinh hoạt văn hóa dân gian này. Những năm gần đây, khi phong trào khôi phục lại những nét văn hóa dân gian nở rộ thì ở làng Xuân Lai, người ta đã thành lập một câu lạc bộ múa Tứ linh "vương, tướng, long, hổ". Câu lạc bộ như là tia hy vọng của người dân làng tôi để bảo tồn điệu múa này. Càng hy vọng hơn khi được biết ở làng Xuân Lai, có một võ đường, đó là Võ đường Lệ Giang, đang thu hút nhiều thanh thiếu niên tham gia luyện tập. Đây sẽ là lực lượng hùng hậu để những người yêu mến điệu múa Tứ linh “vương, tướng, long, hổ” có cơ hội tuyển chọn những nhân tố trẻ có năng khiếu tham gia vào đội múa.

Chia tay ông Giót trong ánh nắng chiều rủ xuống bên dòng Kiến Giang, tôi vẫn hy vọng rằng dẫu có lúc thăng, lúc trầm song với những nét độc đáo vốn có của nó, điệu múa Tứ linh “vương, tướng, long, hổ” vẫn có chỗ đứng trong tâm thức của người dân xứ Lệ, tạo nên bề dày văn hóa của một vùng đất ven dòng Kiến Giang.

Theo Đài PT-TH Quảng Bình