Xuất phát từ địa thế non sông, núi Đầu Mâu cao vút, quanh năm mây mù bao phủ đầu non, hình chóp núi nhọn như ngòi bút; còn phá Hạc Hải hình thể như cái nghiên mực, có lạch riêng cho thuyền bè đi lại, phía Đông Nam bao bọc bởi những động cát chập chùng, phía Tây Bắc có vách núi Trường Sơn làm thành quách. Cảnh Đầu Mâu và Hạc Hải trông giống như ngòi bút và đĩa nghiên, vì thế, tiền nhân mới có câu: “Mâu Sơn vi bút, Hạc Hải vi nghiên”.

Ảnh: Phá Hạc Hải.

Phá Hạc Hải nằm ở cuối nguồn sông Kiến Giang, nơi tiếp giáp hai huyện Lệ Thuỷ và Quảng Ninh, cách trung tâm TP. Đồng Hới khoảng 25 cây số về phía Nam bên cạnh Quốc lộ 1A.

Nơi đây nổi tiếng là vùng đất sản sinh nhiều con người tài giỏi xưa – nay đều có. Đó là Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, là Tiến sĩ Dương Văn An, Tiến sĩ cuối cùng của nền Nho học Việt Nam – Võ Khắc Triển, hay vị Đại tướng lừng danh Võ Nguyên Giáp.

Trong Đại Nam nhất thống chí đã mô tả phá Hạc Hải như sau: “Ở cách huyện Lệ Thuỷ 14 dặm về phía Bắc, có tên là Thiển Hải, cũng gọi là Bình Hồ… trăm sông tụ hội, mọi nhánh đổ về, gọi là Hạc Hải”. Hay trong Ô châu cận lục, Tiến sĩ Dương Văn An cũng đã viết: “Huyện Lệ Thuỷ từ các nguồn An Sinh, Cẩm Ly dồn về, trăm sông đổ đến, muôn mạch rót vào gọi là Hạc Hải… Mênh mông bể bạc, leo lẻo dòng trong. Cá tôm sinh sản, le vịt lội bơi. Chài ngư, thuyền củi đi về, dật khách, du nhân lui tới. Hồ Sơn một cảnh, trăng gió lưng bầu, coi hệt cái thế gối ngũ hồ vậy”.

Phá Hạc Hải vốn là vùng nước lợ, vì thế, nơi đây được xem là nguồn cung cấp lượng thuỷ - hải sản rất dồi dào, như: tôm, cua, rạm gạch, các loại cá… mang lại kế sinh nhai cho người dân trong vùng. Đây cũng là nơi rất thuận lợi cho cây đay, cây cói phát triển và là nguồn nguyên liệu chính cho nghề làm chiếu. Đến nay, một trong những làng nghề nổi tiếng ở huyện Lệ Thuỷ được nhiều người biết đến, đó là chiếu cói An Xá.

Làng An Xá có nghề sản xuất chiếu cói từ gần một trăm năm nay. Đây là một làng nghề truyền thống có sớm nhất huyện Lệ Thuỷ và đem lại nguồn thu nhập khá lớn cho nhiều hộ gia đình.

Tuy nhiên, từ khi có đập ngăn mặn Mỹ Trung, một công trình thuỷ lợi được đầu tư để phục vụ cho nền kinh tế nông thôn của tỉnh nhà đã kéo theo nhiều thay đổi ở vùng đầm phá này. Hệ sinh thái nước lợ không còn, phá bị “ngọt hoá”, vì thế nguồn thuỷ - hải sản, rong rêu đều bị cạn kiệt. Điều này cũng đồng nghĩa với việc nguồn thu nhập của người dân cũng giảm đi nhiều.

Sau năm 2000, các nhà khoa học đã tổ chức hội thảo về đập Mỹ Trung và nhận thấy, cần phải mặn hóa trở lại cho phá Hạc Hải. Sau đó, tỉnh Quảng Bình đã cho mở cống Mỹ Trung, thủy sản ở đây phát triển trở lại, đất đai không còn bị phèn hóa, các loại cây màu phát triển tốt.

Mặc dù vậy, cũng cần phải thấy rằng, nhờ có đập Mỹ Trung mà hàng ngàn ha lúa quanh phá Hạc Hải đã thoát nạn không bị nhiễm mặn. Và một điều quan trọng hơn nữa là người dân hai xã Lộc Thủy và An Thủy không còn phải đi lấy nước ngọt từ đầu nguồn sông Kiến Giang hay từ đập Cẩm Ly về để dùng cho sinh hoạt hàng ngày.

Còn nhớ, trước đây cứ vào mùa nước nổi, các loài chim di cư bay về các cánh đồng nơi đây kiếm ăn rất nhiều. Nào cò, nào vạc, mỏ giác … từ phía các vùng đồi, núi phía Tây bay ra các cánh đồng mỗi sáng và chiều đến lại bay về đã trở nên quen thuộc. Nhưng do bị săn bắt nhiều nên đến nay các loại chim này không dám ở lại đây.

Trở lại với đầm phá Hạc Hải, khi đặt chân đến vùng đất này, du khách không thể không nghỉ lại hay đến thăm các địa danh nổi tiếng ở đây.

Bạn có thể đến thăm khu lăng mộ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh - vị tướng có công mở cõi miền Nam, một khu du lịch tâm linh đang được người dân Lệ Thủy tôn thờ và gìn giữ. Sau khi thắp nén hương thơm tri ân người mở cõi, bạn có thể xuôi về thị trấn Kiến Giang sông nước hữu tình đến với nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu, vị tướng tài lừng danh thế giới. Trên đường từ nhà Đại tướng trở về, bạn cũng có thể qua thăm miếu thờ Tiến sĩ Dương Văn An, tác giả của cuốn Ô Châu cận lục; và sau đó là điểm dừng chân ở phá Hạc Hải, dành những phút nghỉ ngơi, thả mình trên chiếc thuyền nhẹ lướt để vừa ngắm cảnh vừa tìm hiểu về con người và cuộc sống nơi đây. 

Theo Báo Quảng Bình