Bản in     Gởi bài viết  
Bảo vệ và phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật Bài Chòi trên địa bàn tỉnh Tin có hình
(Quang Binh Portal) - Ngày 07/12/2017, tại phiên họp Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 12 của UNESCO diễn ra tại Jeju (Hàn Quốc), Di sản nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam đã chính thức được ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là điều kiện quan trọng để các tỉnh miền Trung, trong đó có tỉnh Quảng Bình đẩy mạnh việc bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Bài Chòi trong quá trình phát triển du lịch địa phương.
Bài Chòi là một trong những Di sản văn hóa phi vật thể đặc trưng và tiêu biểu ở các làng quê thuộc dải đất miền Trung từ Quảng Bình trở vào, nhất là ở Quảng Nam, Bình Định và Phú Yên. Ở Quảng Bình, Bài Chòi được bắt nguồn từ đánh “Bài Tới”, thường được tổ chức trong dịp Tết Nguyên đán, các lễ hội mùa xuân hàng năm ở trước sân đình, sân chợ, nơi có khoảng không gian rộng, bằng phẳng, thuận tiện cho việc dựng chòi và để đông đảo Nhân dân trong làng, khách qua lại tham gia. Để tổ chức hội chơi Bài Chòi, Nhân dân thường làm Chòi bằng gỗ hoặc tre, cao chừng mét rưỡi, có thang để người chơi lên xuống, được dựng lên từ những ngày trước Tết Nguyên đán. Chòi được lợp bằng mái lá hoặc cỏ tranh, có sàn lót ván hoặc sạp tre nhằm che mưa, nắng, có rèm che bốn phía và được trang trí cờ hoa, câu đối, lồng đèn... 11 Chòi được bố trí theo hình vuông hoặc hình chữ nhật, xung quanh 10 chòi cho người chơi, giữa là Chòi cái (người chỉ huy - anh Hiệu) và bộ phận nhạc công (có phường nhạc kèn, trống, sáo, nhị...), người phục vụ (có thể che rạp).

Trong nhiều năm qua, các Di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh đã đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng địa phương, nhiều Di sản trở thành nguồn lực quan trọng tạo ra sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo như Hát Ca trù, Hò khoan Lệ Thủy, Bài Chòi... góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của quê hương. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian ở Quảng Bình, qua khảo sát của Sở Văn hóa và Thể thao, đến nay, toàn tỉnh có khoảng 15 cuốn địa chí của địa phương (địa chí Đồng Hới, Văn La, Đức Ninh, Hạ Trạch...) viết về Bài Chòi của tác giả Nguyễn Tú, Đỗ Duy Văn... và Bài Chòi chỉ có ở các địa phương phía Nam sông Gianh như các huyện Bố Trạch, Quảng Ninh, Lệ Thủy và thành phố Đồng Hới.

Thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đặc biệt, từ UNESCO chính thức ghi danh Di sản nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể, phi vật thể nói chung, Bài Chòi nói riêng đã có những chuyển biến tích cực và đạt được những kết quả đáng phấn khởi. Hội Bài Chòi ở các địa phương trên địa bàn tỉnh từng bước được khôi phục. Qua kiểm kê bước đầu, huyện Lệ Thủy có 03 xã thường xuyên tổ chức chơi Bài Chòi vào dịp Tết, gồm: Các xã Thanh Thủy, Mai Thủy và thị trấn Kiến Giang; huyện Quảng Ninh có các xã Tân Ninh, Võ Ninh; thành phố Đồng Hới có xã, phường: Đức Ninh, Lộc Ninh, Bảo Ninh, Quang Phú, Hải Thành, Phú Hải, Đồng Sơn; huyện Bố Trạch có các xã Hưng Trạch, Mỹ Trạch. Ở các địa phương này, Bài Chòi được duy trì và tổ chức tương đối liên tục, thu hút đông đảo tầng lớp Nhân dân ở trên địa bàn tham gia, trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu trong các dịp Tết, lễ hội.

Tuy nhiên, Bài Chòi ở Quảng Bình hiện nay chỉ được lưu truyền trong Nhân dân bằng hình thức truyền miệng. Cùng với quá trình đô thị hóa và sự biến đổi của đời sống, Bài Chòi đã có những thời gian bị mai một, nhiều địa phương trước đây có Bài Chòi hiện không còn được duy trì như: Lộc Thủy, Phú Thủy, An Thủy... Bên cạnh đó, những thế hệ nghệ nhân hát Bài Chòi cổ được coi là “Di sản sống”, “báu vật sống” ngày càng ít do tuổi cao, sức yếu, trong khi thế hệ trẻ lại bị lôi cuốn vào các hình thức giải trí công nghệ cao (Internet, smartphone...). Mặt khác, không gian văn hóa của các làng xã, nơi tổ chức hội Bài Chòi đang ngày càng biến đổi, thu hẹp đã ảnh hưởng đến việc khôi phục, phát triển nghệ thuật Bài Chòi. Sự quan tâm, chỉ đạo của các cấp, các ngành, nhất là công tác sưu tầm, kiểm kê, chính sách hỗ trợ động viên nghệ nhân cũng chưa được đặt ra; việc tổ chức ở địa phương chỉ mang tính tự phát, chưa có sự chỉ đạo, quản lý, khôi phục và phát triển...

Do đó, ngày 30/3/2018, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 1001/QĐ-UBND về việc phê duyệt Đề án Bảo vệ và phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2018 - 2023. Theo đó, với mục tiêu bảo vệ, phát huy giá trị Nghệ thuật Bài Chòi - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của Nhân dân, thời gian tới, các ngành, địa phương tập trung điều tra, thống kê nghệ nhân, câu lạc bộ đang thực hành di sản Nghệ thuật Bài Chòi; các công trình nghiên cứu, dụng cụ trình diễn Bài Chòi, các lời hò Bài Chòi; nghiên cứu, ứng dụng khoa học - công nghệ nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả trong bảo tồn và phát huy giá trị Nghệ thuật Bài Chòi như: Hoạt động kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa, truyền dạy...; sưu tầm, nghiên cứu về Nghệ thuật Bài Chòi nhằm hệ thống, biên soạn thành những tài liệu chính thống để bảo tồn, lưu truyền và làm cho loại hình này tiếp tục phát triển; xây dựng bộ cơ sở dữ liệu về di sản Nghệ thuật Bài Chòi tại Bảo tàng tổng hợp Quảng Bình.

Bên cạnh đó, các ngành, địa phương tổ chức truyền dạy, đào tạo cho thế hệ trẻ về kỹ năng thực hành Di sản nghệ thuật Bài Chòi thông qua việc vận động và tạo điều kiện để các câu lạc bộ, nghệ nhân Bài Chòi mở lớp truyền dạy Nghệ thuật Bài Chòi; tạo điều kiện cho Phòng Văn hóa - Thông tin, Trung tâm Văn hóa, Thông tin và Thể thao các huyện, thành phố: Bố Trạch, Đồng Hới, Quảng Ninh, Lệ Thủy mở lớp truyền dạy thực hành Di sản Nghệ thuật Bài Chòi tại địa phương; đồng thời giới thiệu Di sản nghệ thuật Bài Chòi vào trường học (từ tiểu học đến trường THPT) theo hình thức ngoại khóa tại các địa phương. Mặt khác, việc nghiên cứu ban hành chính sách tạo điều kiện, môi trường cho các nghệ nhân, câu lạc bộ và cộng đồng thực hành Di sản nghệ thuật Bài Chòi nhằm nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần của Nhân dân địa phương cũng được chú trọng triển khai thực hiện.

Ngoài ra, các ngành, địa phương cũng duy trì và phát triển hoạt động của câu lạc bộ Bài Chòi hiện đang sinh hoạt ở các huyện, thành phố để tạo ra sản phẩm du lịch hội Bài Chòi độc đáo; tăng cường công tác xã hội hóa trong cộng đồng, các tầng lớp Nhân dân hỗ trợ cùng với nguồn kinh phí Nhà nước đảm bảo duy trì và phát triển cho hoạt động trình diễn nghệ thuật Bài Chòi tại các địa phương, câu lạc bộ thông qua doanh nghiệp, nhà tài trợ, những người yêu thích bộ môn nghệ thuật Bài Chòi. Đặc biệt, các địa phương tập trung xây dựng nghệ thuật Bài Chòi trở thành một sản phẩm phục vụ phát triển du lịch bền vững, đẩy mạnh tăng cường xã hội hóa hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Bài Chòi phụ vụ nhu cầu thưởng thức của du khách trong và ngoài nước; nâng cao nhận thức tinh thần trách nhiệm và năng lực của cán bộ làm công tác văn hóa, cán bộ ở các cấp chính quyền nói chung và cộng đồng xã hội về công tác bảo tồn và phát huy giá trị Di sản nghệ thuật Bài Chòi. Cùng với đó, các ngành, địa phương đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền, giáo dục, phát hành tập sách, đĩa tuyên truyền Di sản nhằm nâng cao nhận thức của toàn xã hội, nhất là thế hệ trẻ về giá trị Di sản nghệ thuật Bài Chòi gắn với việc bảo tồn và phát huy giá trị Di sản nghệ thuật Bài Chòi...

Mai Anh

[Trở về]